4. CİLT / 34. KONU: Makâsıdı Tespit Etme Yolları ve Mertebeleri **1. PARAGRAF** معرفة مقاصد الشارع ليست بالظن، بل بطرق علمية دقيقة أهمها **الأوامر والنواهي الصريحة**. فكل أمر شرعي يتضمن مصلحة مقصودة، وكل نهي يتضمن مفسدة مطلوب درؤها. فالنص هو الدليل الأول على مراد الله من الخلق. والقرآن يصف نفسه بأنه هداية وشفاء للقلوب كما في قوله **يا أيها الناس قد جاءتكم موعظة من ربكم** فالموعظة هي بيان المقصد الصالح لإصلاح النفس. [2, 10, Turn 35] **Türkçesi:** Şâri'in (Allah'ın) maksatlarını bilmek zanla değil; en önemlisi **apaçık emirler ve yasaklar** olan hassas ilmi yollarla mümkündür. Her şer'î emir amaçlanan bir maslahatı içerir, her yasak ise defedilmesi istenen bir mefsedeti (zararı) barındırır. Nass (ayet ve hadis), Allah’ın kullarından muradını gösteren ilk delildir. Kur'an, kendisini gönüllere bir hidayet ve şifa olarak vasfeder: =="Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, kalplerdeki dertlere bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir."== Buradaki öğüt (mev'iza), nefsin ıslahı için salih gayenin beyanıdır. **İlgili Ayet:** **يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِّمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ** _(Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, kalplerdeki dertlere bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir. - [Yûnus, 57])_ [155, 10|57] [[010-057]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **الصريحة** (es-Sariha): Apaçık/Net (الواضحة/el-Vâdıha) [10, Turn 37] 2. **درؤها** (Der'uhâ): Defetmek/Gidermek (دفعها/Def'uhâ) [13|22] **Kavramlar Sözlüğü:** - `[[الْمَقَاصِدُ التَّصْرِيحِيَّةُ]]` (el-Makâsıdü't-Tasrihiyye): Şâri'in açık emir (yap!) veya yasak (yapma!) lafızlarıyla doğrudan bildirdiği gayeler. [10, Turn 35] --- **2. PARAGRAF** الطريق الثاني هو **التعليل** بذكر الأسباب والحكم، حيث يربط الشارع الحكم بمصلحة معقولة. فإذا فهمنا "العلة" أدركنا "المقصد". والطريق الثالث هو **الاستقراء** التام لنصوص الشريعة، حتى يجتمع لدى المجتهد يقين بأن الشارع قصد حفظ أمر معين (كحفظ العقل). والقرآن يوجه العقول للتدبر لدرك هذه الغايات بقوله **أفلا يتدبرون القرآن** فالتدبر هو مفتاح اكتشاف أسرار التشريع. [2, 10, Turn 34, 35] **Türkçesi:** İkinci yol, Şâri'in hükmü akli bir maslahata bağladığı **ta'lîl** (sebepleri ve hikmetleri zikretme) yöntemidir; "illeti" anladığımızda "maksadı" da kavramış oluruz. Üçüncü yol ise şeriat nasslarının tamamını kapsayan **istikrâ** (tümevarım) yöntemidir; öyle ki müctehidde, Şâri'in belirli bir şeyi (aklı korumak gibi) korumayı kastettiğine dair kesin bir bilgi (yakin) oluşur. Kur'an, bu gayeleri idrak etmek için akılları derin düşünmeye (تدبر) yönlendirir: =="Onlar hâlâ Kur'an'ı gereği gibi düşünüp anlamaya çalışmıyorlar mı?"== Tefekkür, yasamanın sırlarını keşfetmenin anahtarıdır. **İlgili Ayet:** **أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا** _(Onlar hâlâ Kur'an'ı gereği gibi düşünüp anlamaya çalışmıyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkası tarafından indirilmiş olsaydı, mutlaka onda birçok çelişki bulurlardı. - [Nisâ, 82])_ [144, 4|82] [[004-082]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **العلة** (el-İllet): Gerekçe/Sebep (السبب الموجب/es-Sebebü'l-mûcib) [2, Turn 34] 2. **أسرار** (Esrâr): Sırlar/Hikmetler (حكم خفية/Hikemün hafiyye) [2, Turn 43] **Kavramlar Sözlüğü:** - `[[الِاسْتِقْرَأءُ الْمَقَاصِدِيُّ]]` (el-İstikrâü'l-Makâsıdî): Tek tek delillerden yola çıkarak şeriatın bütüncül hedeflerini kesin olarak tespit etme yöntemi. [10, Turn 35] --- **3. PARAGRAF** تنقسم المقاصد إلى مرتبتين: **المقاصد الأصلية** وهي الضروريات التي لا بد منها لقيام مصالح الدين والدنيا، ولا حظ للمكلف فيها من جهة هواه (مثل وجوب الصلاة وحرمة القتل). فالشارع قصد بها حفظ نظام العالم كلياً. والقرآن يقرر ثبات هذه الأصول بقوله **شرع لكم من الدين ما وصى به نوحاً** فوحدة الأصول دليل على أصالة المقاصد واستمرارها. [2, Turn 32, 33] **Türkçesi:** Maksatlar iki mertebeye ayrılır: **Makâsıd-ı Asliyye (Asli Maksatlar)**; din ve dünya maslahatlarının ayakta kalması için kaçınılmaz olan "zaruriyat"tır. Bunlarda mükellefin nefsî arzusuna (hevâ) yer yoktur (namazın farz olması veya öldürmenin haramlığı gibi). Şâri' bunlarla dünya nizamını bütünüyle korumayı kastetmiştir. Kur'an bu asılların sabitliğini şöyle belirler: =="O, 'Dini dosdoğru tutun...' diye ... Nuh'a emrettiğini size de din kıldı."== Asılların birliği, maksatların asaletinin ve sürekliliğinin delilidir. [[042-013]] **İlgili Ayet:** **۞ شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ** _(O, "Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin" diye Nuh'a emrettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya emrettiğimizi size de din kıldı... - [Şûrâ, 13])_ [199, 42|13] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **مرتبتين** (Mertebeteyn): İki derece (درجتين/Dereceteyn) [2, Turn 32] 2. **حظ** (Haz): Pay/Çıkar (نصيب/Nasîb) [2, Turn 38] **Kavramlar Sözlüğü:** - `[[الْمَقَاصِدُ الْأَصْلِيَّةُ]]` (el-Makâsıdü'l-Asliyye): İnsanın keyfine bırakılmayan, toplumun ve dinin bekası için Şâri'in kesin olarak emrettiği temel hedefler. [2, Turn 32] --- **4. PARAGRAF** أما المرتبة الثانية فهي **المقاصد التابعة** وهي التي روعي فيها حظ المكلف من جهة نيل اللذة أو رفع الضيق، كإباحة الطيبات والترخيص للمريض. فالشارع قصد بها "تطييب النفوس" ليكون المكلف أدوم على العمل. والقرآن يمتن بهذه التوسعة بقوله سبحانه **قل من حرم زينة الله التي أخرج لعباده** فالتوسعة مقصد تابع يخدم المقصد الأصلي في العبودية الدائمة. [2, Turn 32, 33] **Türkçesi:** İkinci mertebe ise **Makâsıd-ı Tâbia (Tabi/İkincil Maksatlar)**dır; bunlarda mükellefin lezzet alması veya darlıktan kurtulması gibi kişisel payı (haz) gözetilmiştir; helal rızıkların mübahlığı veya hastaya ruhsat verilmesi gibi. Şâri' bunlarla mükellefin amelde daha daimi olması için "nefislerin hoşnut edilmesini" (tatyîbü'n-nufûs) kastetmiştir. Kur'an, bu genişletmeyi (tevsi'a) bir nimet olarak zikreder: ==**"De ki: 'Allah'ın, kulları için yarattığı zîneti ... kim haram kılmış?'"== Bu genişlik, daimi kulluktaki asli maksada hizmet eden tabi bir maksattır. **İlgili Ayet:** **قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ** _(De ki: "Allah'ın, kulları için yarattığı zîneti ve tertemiz rızıkları kim haram kılmış?" ... - [A'râf, 32])_ [241, 7|32] [[007-032]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **نيل** (Neyl): Elde etmek/Ulaşmak (الحصول على/el-Husûlü alâ) [2, Turn 32] 2. **تطييب** (Tatyîb): Gönül almak/Hoşnut etmek (إرضاء/İrdâ') [2, Turn 33] **Kavramlar Sözlüğü:** - `[[الْمَقَاصِدُ التَّابِعَةُ]]` (el-Makâsıdü't-Tâbia): İnsanın fıtri ihtiyaçlarını ve psikolojik huzurunu gözeterek asli ibadetlere şevkle devam etmesini sağlayan yardımcı gayeler. [2, Turn 32] --- **5. PARAGRAF** إن كمال الفقه هو التمييز بين هذه المراتب؛ فالمجتهد يقدم "الأصلي" عند التزاحم، ويستعين بـ "التابع" لتيسير سبل الامتثال. فالغاية النهائية هي بقاء الإنسان "عبداً" لله في كل أحواله، بالضرورات وبالتوسعات. والقرآن يختم بيانه بضرورة شكر النعمة لقوله **لعلكم تشكرون** فالشكر هو مآل إدراك المقاصد والعمل بها. [2, Turn 34, 45] **Türkçesi:** Fıkhın kemali, bu mertebeler arasını ayırt etmektir; müctehid, bir çatışma (tezahum) anında "Asli" olanı önceler ve itaati kolaylaştırmak için "Tabi" olandan yardım alır. Nihai gaye, insanın her halükarda (hem zaruretlerde hem de genişliklerde) Allah'ın "kulu" olarak kalmasıdır. Kur'an, beyanını şükür gerekliliğiyle mühürler: =="...Umarız ki şükredersiniz."== Şükür, maksatları idrak etmenin ve onlarla amel etmenin nihai sonucudur (mâal). **İlgili Ayet:** **... مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ** _(...Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez; fakat sizi tertemiz kılmak ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz. - [Mâide, 6])_ [263, 5|6] [[005-006]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **التزاحم** (et-Tezâhum): Çatışma/Sıkışma (التعارض/et-Teârud) [2, Turn 34] 2. **مآل** (Mâal): Akıbet/Sonuç (نتيجة/Netîce) [2, Turn 16] **Kavramlar Sözlüğü:** - `[[تَطْيِيبُ النُّفُوسِ]]` (Tatyîbü'n-Nufûs): Dindeki kolaylık ve güzellikler vasıtasıyla mükellefin ruhunda ibadete karşı bir iştiyak ve huzur oluşturma gayesi. [2, Turn 33] --- 📝 5 PARAGRAFIN HULASASI (HAREKELİ) تُعْرَفُ **مَقَاصِدُ الشَّارِعِ** مِنَ الْأَوَامِرِ الصَّرِيحَةِ وَتَعْلِيلِ الْأَحْكَامِ وَ **الِاسْتِقْرَاءِ** الْكُلِّيِّ لِلشَّرِيعَةِ. وَتَنْقَسِمُ هَذِهِ الْمَقَاصِدُ إِلَىٰ **أَصْلِيَّةٍ** تَحْفَظُ ضَرُورِيَّاتِ الْحَيَاةِ، وَ **تَابِعَةٍ** تُرَاعِي حُظُوظَ النُّفُوسِ لِتَيْسِيرِ الطَّاعَةِ. فَالْمُجْتَهِدُ الْحَقُّ هُوَ مَنْ يَجْمَعُ بَيْنَ الِالْتِزَامِ بِالْأُصُولِ وَالتَّنَعُّمِ بِالرُّخَصِ، لِيَبْقَىٰ الْإِنْسَانُ فِي مَقَامِ **الْعُبُودِيَّةِ** الشَّاكِرَةِ لِلَّهِ تَعَالَىٰ. --- ❓ TEST: 4. Cilt / 34. Konu (ARAPÇA VE HAREKESİZ) **١. ما هو الطريق الأول والاساسي لمعرفة مراد الله حسب الفقرة الاولى؟** أ) الاعتماد على القصص الخيالية ب) البحث في كتب الكيمياء القديمة ج) اتباع اهواء الناس في كل زمان د) سؤال الفلاسفة عن ارائهم الشخصية هـ) الأوامر والنواهي الصريحة في النصوص الشرعية (القران والسنة) **٢. كيف يتم الوصول الى اليقين بمقاصد الشريعة في منهج الشاطبي (الفقرة الثانية)؟** أ) عن طريق "الاستقراء" التام لنصوص الشريعة وجمع القرائن ب) من خلال الاحلام والمنامات فقط ج) بترك العمل بالقران والاعتماد على العقل وحده د) بالغاء جميع الاحكام القديمة هـ) لا يمكن الوصول الى اليقين ابدا **٣. ما هو الفرق الجوهري بين "المقاصد الاصلية" و "المقاصد التابعة" (الفقرة ٣ و ٤)؟** أ) لا يوجد اي فرق بينهما ب) الاصلية خاصة بالحيوانات والتابعة للبشر ج) الاصلية هي الضروريات التي لا حظ فيها للمكلف، والتابعة هي التي روعي فيها حظ المكلف لرفع الضيق د) التابعة اهم من الاصلية دائما هـ) الاصلية ملغاة في هذا العصر **٤. لماذا شرع الله "المقاصد التابعة" مثل اباحة الطيبات (الفقرة الرابعة)؟** أ) لكي ينسى الناس ذكر الله ب) لـ "تطييب النفوس" ومساعدة المكلف ليكون ادوم على العمل والعبادة ج) لزيادة عدد الذنوب في المجتمع د) لان الله لا يهتم بالعبادات الاصلية هـ) لكي يتوقف الناس عن العمل **٥. ما هي النتيجة النهائية (المآل) لادراك مقاصد الشريعة والعمل بها (الفقرة الخامسة)؟** أ) الوقوع في الحيرة والشك ب) زيادة التشدد والتعصب ج) الغاء دور المجتهدين في الامة د) الوصول الى مقام "الشكر" لله والبقاء في العبودية الكاملة في كل الاحوال هـ) تحويل الدين الى محض تجارة 1e 2a 3c 4b 5d