==Bu bölüm, şeriatın zaman ve mekan üstü oluşu ile değişen insan örfü arasındaki ilişkiyi inceleyen **"Şeriatın Evrenselliği ve Sabit Maksatlar Karşısında Değişen Örfler"** başlığıdır.== 4. CİLT / 23. KONU: Şeriatın Evrenselliği ve Değişen Örfler **1. PARAGRAF** ان الشريعة الاسلامية شريعة عامة وخالدة، فهي تخاطب جميع البشر في كل زمان ومكان. ومع كونها نزلت بلسان العرب، الا ان مقاصدها الكلية في حفظ الضروريات الخمس هي حقائق انسانية مشتركة. فالشارع لم يقصد تخصيص المصلحة بجيل دون جيل، بل جعل الاحكام وعاء يستوعب حاجات الخلق كافة. والقرآن يقرر هذه العالمية في قوله سبحانه **وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين** فالرحمة مقصد شامل لا يحده جغرافيا ولا عرق. **Türkçesi:** İslam şeriatı genel ve ebedi bir şeriattır; her zaman ve mekanda tüm insanlığa hitap eder. Arap diliyle inmiş olmasına rağmen, beş temel zarureti korumaya yönelik küllî maksatları ortak insani hakikatlerdir. Şâri' (Allah), maslahatı bir nesle tahsis edip diğerini mahrum bırakmayı kastetmemiş; aksine hükümleri tüm yaratılanların ihtiyaçlarını kuşatan bir kap kılmıştır. Kur'an bu evrenselliği şu ayetle belirler: **"Seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik."** Rahmet, ne coğrafya ne de ırk ile sınırlanmayan kuşatıcı bir gayedir. **İlgili Ayet:** **وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ** _(Seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik. - [Enbiyâ, 107])_ **Kelime ve Muradifleri:** 1. **خالدة** (Hâlidatun): Ebedi/Kalıcı (باقية/Bâkiyetun) 2. **يحده** (Yehudduhu): Sınırlar (يقيده/Yukayyiduhu) 3. **وعاء** (Vi'âun): Kap (ظرف/Zarfun) --- **2. PARAGRAF** تتغير صور المصالح بتغير الاعصار والامصار نتيجة تبدل العادات والاعراف، ولكن المقصد الاصلي يبقى ثابتا. فالعدل مقصد دائم، اما وسيلة تحقيقه فقد تختلف بين مجتمع بدوي ومجتمع حضري. والفقيه الحق هو من يميز بين الوسائل المتغيرة والغايات الراسخة، فلا يجمد على عرف مضى اذا صار معارضا لمصلحة معتبرة. وقد امر الله بمراعاة المعروف في التعامل بقوله **خذ العفو وأمر بالعرف** فالتعامل مع الناس يكون بما الفوه من الخير ما لم يخالف نصا. **Türkçesi:** Maslahatların tezahürleri, örf ve adetlerin değişmesi sonucu asırlar ve beldelere göre değişir; ancak asli gaye sabit kalır. Adalet daimi bir gayedir, fakat onu gerçekleştirme aracı bedevi bir toplum ile yerleşik (hadari) bir toplum arasında farklılık gösterebilir. Gerçek fakih, değişken vesileler ile köklü gayeleri birbirinden ayıran kimsedir; muteber bir maslahatla çatıştığı an geçmişte kalmış bir örf üzerinde donup kalmaz. Allah, muamelelerde bilinen iyiye (maruf) uyulmasını emretmiştir: **"Sen af yolunu tut, örfü emret."** İnsanlarla ilişkiler, nassa aykırı olmadığı sürece alıştıkları iyilik (örf) üzere kurulur. **İlgili Ayet:** **خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ** _(Sen af yolunu tut, örfü (iyiliği) emret ve cahillerden yüz çevir. - [A'râf, 199])_ **Kelime ve Muradifleri:** 1. **الاعصار** (el-A'sâr): Çağlar (الازمنة/el-Ezmine) 2. **الراسخة** (er-Râsiha): Köklü/Sabit (الثابتة/es-Sâbitetun) 3. **الفوه** (Elefûhu): Alıştılar (اعتادوا عليه/İ'tâdû aleyh) --- **3. PARAGRAF** هناك فرق جوهري بين "العبادات" التي لا تتبدل بتبدل الازمان، و"العادات" التي تدور مع المصالح وجودا وعدما. فالصلاة والزكاة غايات تعبدية مقصودة لذاتها للاختبار. اما المعاملات المالية والجنائية فهي معقولة المعنى، تراعي واقع الناس وما يصلح شأنهم. والقرآن يؤكد ضرورة البيان الذي يناسب حال المخاطبين كما في قوله **لتبين للناس ما نزل إليهم** فالبيان يتضمن تنزيل الكليات على الواقع المتغير بحكمة وعلم. **Türkçesi:** Zamanın değişmesiyle değişmeyen "ibadetler" ile maslahatın varlığına ve yokluğuna göre dönen "âdetler" (günlük muameleler) arasında özsel bir fark vardır. Namaz ve zekat, imtihan için bizzat kastedilen taabbudî gayelerdir. Mali ve cezai işlemler ise manası akılla anlaşılabilir olup insanların gerçekliğini ve durumlarını iyileştirmeyi gözetir. Kur'an, muhatapların haline uygun beyanın gerekliliğini vurgular: **"İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye..."** Beyan, küllî kaidelerin değişen gerçekliğe hikmet ve ilimle uygulanmasını içerir. **İlgili Ayet:** **بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ ۗ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ** _(Biz o peygamberleri mucizelerle ve kitaplarla gönderdik. Sana da bu Zikri (Kur’an’ı) indirdik ki, insanlara kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler. - [Nahl, 44])_ **Kelime ve Muradifleri:** 1. **جوهري** (Cevherî): Özsel/Temel (اساسي/Esâsî) 2. **تدور مع** (Tedûru mea): Bağlı olmak (ترتبط بـ/Tertebitu bi-) 3. **شأنهم** (Şe'nühum): Durumları/Hallerini (احوالهم/Ahvâlehum) --- **4. PARAGRAF** ان الغاية من مرونة الاحكام في الفروع هي حفظ الفطرة البشرية من الضيق والحرج. فالله لم يرد تعنيت البشر بل اراد صلاحهم، وهذا الصلاح يتطلب احيانا مراعاة الظروف المحلية والاعراف الصحيحة التي لا تصادم اصلا شرعيا. فالشريعة موافقة للفطرة التي خلق الله الناس عليها، وهي فطرة لا تتغير كما قال سبحانه **فطرت الله التي فطر الناس عليها** فالمقاصد هي الروح الدائمة في جسد التشريع المتطور. **Türkçesi:** Fer'î hükümlerdeki esnekliğin gayesi, beşerî fıtratı darlık ve sıkıntıdan korumaktır. Allah insanlara eziyet etmeyi değil, onların salahını murat etmiştir; bu salah ise bazen yerel şartların ve şer'î bir asılla çatışmayan sahih örflerin gözetilmesini gerektirir. Şeriat, Allah'ın insanları üzerine yarattığı fıtrata uygundur ve bu fıtrat değişmez: **"Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata bak."** Gayeler (makâsıd), gelişen teşri (yasama) bedenindeki daimi ruhtur. **İlgili Ayet:** **فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ** _(Hakk’a yönelen bir kimse olarak yüzünü dine çevir. Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata bak. Allah’ın yaratışında değiştirme yoktur. - [Rûm, 30])_ **Kelime ve Muradifleri:** 1. **مرونة** (Murûnetun): Esneklik (ليونة/Liyûnetun) 2. **تعنيت** (Ta'nît): Sıkıntıya sokmak (ارهاق/İrhâk) 3. **تطوير** (Tetvîr): Geliştirme (تحديث/Tahsîn) --- **5. PARAGRAF** ختم الله النبوات برسالة محمد صلى الله عليه وسلم لتكون الميزان النهائي الذي يجمع بين الوحي والواقع. فالمقصد الكلي من ختم النبوة هو استقرار الشريعة كمرجع وحيد لا يحتاج الى زيادة، بل يحتاج الى اجتهاد يستنبط المصالح في كل جديد. والقرآن يصف هذه النهاية بتمام الحجة وكمال الرسالة كما قال سبحانه **ما كان محمد أبا أحد من رجالكم ولكن رسول الله وخاتم النبيين** فبقاء الرسالة مرتبط ببقاء مقاصدها محفوطة في النفوس والكتب. **Türkçesi:** Allah, peygamberlikleri Hz. Muhammed’in (s.a.v) risaletiyle mühürlemiştir ki bu, vahiyle gerçekliği birleştiren nihai terazi olsun. Peygamberliğin sona ermesindeki (hatm-i nübüvvet) küllî gaye; şeriatın artışa ihtiyaç duymayan yegane merci olarak yerleşmesidir. Aksine o, her yeni durumda maslahatları çıkaran bir içtihada ihtiyaç duyar. Kur'an bu sonu, hüccetin tamamlanması ve risaletin kemali olarak niteler: **"Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah’ın elçisi ve peygamberlerin sonuncusudur."** Risaletin bekası, gayelerinin nefislerde ve kitaplarda korunmuş kalmasına bağlıdır. **İlgili Ayet:** **مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَٰكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ** _(Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah’ın elçisi ve peygamberlerin sonuncusudur. - [Ahzâb, 40])_ **Kelime ve Muradifleri:** 1. **استقرار** (İstikrâr): Yerleşme/Sabitlik (ثبات/Sebât) 2. **يستنبط** (Yestenbitu): Çıkarır (يستخرج/Yestahricu) 3. **خاتم** (Hâtem): Sonuncu/Mühür (نهاية/Nihâye) --- 5 PARAGRAFIN HULASASI (HAREKELİ) إِنَّ الشَّرِيعَةَ الْإِسْلَامِيَّةَ **عَالَمِيَّةٌ** وَ **خَالِدَةٌ** تُخَاطِبُ الْبَشَرِيَّةَ كَافَّةً. وَالْغَايَةُ مِنْ بَقَاءِ الْمَقَاصِدِ ثَابِتَةً مَعَ تَغَيُّرِ الْأَعْرَافِ هِيَ تَحْقِيقُ الصَّلَاحِ فِي كُلِّ عَصْرٍ. فَالْمُجْتَهِدُ يَنْظُرُ إِلَىٰ رُوحِ النَّصِّ لَا إِلَىٰ جُمُودِ الْعَادَةِ، لِيَبْقَىٰ الدِّينُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ كَمَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَىٰ فِي خِتَامِ رِسَالَاتِهِ. --- TEST (ARAPÇA VE HAREKESİZ) **١. لماذا تعتبر الشريعة "عالمية" رغم نزولها بلسان العرب حسب الفقرة الاولى؟** أ) لانها تتكلم عن تاريخ العرب فقط ب) لان مقاصدها الكلية في حفظ الضروريات هي حقائق انسانية مشتركة لكل البشر ج) لان الله يحب اللغة العربية اكثر من غيرها د) لانها تمنع الناس من السفر الى بلاد غير العرب هـ) لانها شريعة مؤقتة تنتهي بموت العرب **٢. ما هو دور "الفقيه الحق" عند تغير الاعصار والامصار (الفقرة الثانية)؟** أ) التمسك بالاعراف القديمة حتى لو ضاعت المصلحة ب) التوقف عن الاجتهاد نهائيا ج) التمييز بين الوسائل المتغيرة والغايات الراسخة وعدم الجمود على عرف مضى د) الغاء جميع الاحكام الشرعية والبدء من جديد هـ) كتابة القوانين حسب رغبة الحكام فقط **٣. ما هو الفرق بين "العبادات" و "العادات" كما ذكر في الفقرة الثالثة؟** أ) العبادات تتغير اما العادات فثابتة دائما ب) العبادات غايات تعبدية مقصودة لذاتها اما العادات فتدور مع المصالح وجودا وعدما ج) لا يوجد اي فرق بينهما في ميزان الشريعة د) العبادات مأخوذة من العرف اما العادات مأخوذة من الوحي فقط هـ) العبادات خاصة بالنساء والعادات خاصة بالرجال **٤. ما هو المقصد من "مرونة" الاحكام في الفروع حسب الفقرة الرابعة؟** أ) تعذيب البشر بالاوامر المتناقضة ب) حفظ الفطرة البشرية من الضيق والحرج ومراعاة الظروف المحلية الصحيحة ج) السماح للناس بترك الصلاة والصيام د) اثبات ان الدين ضعيف ويحتاج لتغيير هـ) الغاء دور القران الكريم في حياة الناس **٥. ما هي نتيجة "ختم النبوة" بالرسالة المحمدية حسب الفقرة الخامسة؟** أ) انقطاع المصلحة عن البشر نهائيا ب) استقرار الشريعة كمرجع وحيد يحتاج الى اجتهاد يستنبط المصالح في كل جديد ج) وجوب انتظار نبي جديد في كل قرن د) تحويل الدين الى مجرد حكايات تاريخية هـ) الغاء العقل البشري امام قوة النص الظاهر 1b 2c 3b 4b 5b