4. CİLT / 2. KONU: Zaruriyyâtın Mahiyeti ve Korunma Yolları ==**CÂNİBÜ'L-VÜCÛD VE CÂNİBÜ'L-ADEM NEDİR?**== ==Şâtıbî'ye göre şeriat, beş temel esası (din, can, akıl, nesil, mal) iki farklı savunma hattıyla korur:== 1. ==**Cânibü'l-Vücûd (Varlık Yönü):** Bir şeyi **var etmek, ayakta tutmak ve güçlendirmek** için yapılan eylemlerdir. "İnşa edici" kurallardır.== - ==**Örnek (Can):** Hayatta kalmak için yemek yemek, su içmek ve giyinmek. Bunlar canı "var etmek" içindir.== - ==**Örnek (Din):** Kelime-i Şehadet getirmek, namaz kılmak. Bunlar dini "var kılmak" içindir.== 2. ==**Cânibü'l-Adem (Yokluk Yönü):** Bir şeyin **yok olmasını, bozulmasını veya zarar görmesini engellemek** için konulan yasaklardır. "Savunmacı" kurallardır.== - ==**Örnek (Can):** Cinayetin haram kılınması ve kısas cezası. Bunlar canın "yok olmasını" engellemek içindir.== - ==**Örnek (Akıl):** İçkinin haram kılınması. Bu, aklın "bozulmasını/yok olmasını" engellemek içindir.== ==**Özetle:** Vücud yönü "fidanı dikmek ve sulamak", Adem yönü ise "fidanı zararlı otlardan ve keçilerden korumak" gibidir.== **1. PARAGRAF** المصالح الضرورية هي التي لا بد منها في قيام مصالح الدين والدنيا بحيث اذا فقدت لم تجر مصالح الدنيا على استقامة بل على فساد وهرج وهي ترجع الى حفظ خمسة اصول كما سبق بيانه والشارع حافظ على هذه الاصول من جانبين جانب الوجود وجانب العدم كما في تحريم الاعتداء على النفس **مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا** _(Kim, bir cana kıymayan veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayan bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. - Mâide, 32)_ **Türkçesi:** Zarurî maslahatlar; din ve dünya işlerinin ayakta kalması için kendilerine mutlak ihtiyaç duyulan esaslardır. Yoklukları halinde dünya düzeni bozulur ve kargaşaya sürüklenir. Şâri' (Allah), bu asılları iki yönden korumuştur: Varlık (vücud) yönü ve yokluk (adem) yönü. Allah, canları yokluktan korumak için öldürmeyi haram kılmıştır. [[05-032]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **جانب العدم** (Cânibu'l-Adem): Yokluk yönü (الزوال/ez-Zevâl) 2. **استقامة** (İstikâme): Düzen (نظام/Nizâm) 3. **هرج** (Herce): Karışıklık (فتنة/Fitne) --- **2. PARAGRAF** الحفظ من جانب الوجود يكون باقامة اركان الاصول وتثبيت قواعدها فمثلا حفظ الدين من جانب الوجود يكون بالشهادتين والصلاة والزكاة والحج وهي العبادات التي تقوي ايمان العبد وتربطه بخالقه وتضمن بقاء مصلحة الدين قائمة في المجتمع المسلم **وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ** _(Namazı kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle beraber siz de rükû edin. - Bakara, 43)_ **Türkçesi:** Varlık (vücud) yönünden koruma; asılların rükünlerini kurmak ve kurallarını sabitlemekle olur. Mesela dinin varlık yönünden korunması; şehadet, namaz ve zekât gibi ibadetlerle olur. Bunlar kulu Yaratanına bağlayan ve Müslüman toplumda din maslahatının ayakta kalmasını sağlayan eylemlerdir. [[002-043]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **تثبيت** (Tesbît): Sağlamlaştırmak (تمكين/Temkîn) 2. **اركان** (Erkân): Temeller (اصول/Usûl) 3. **تقوي** (Tukavvî): Güçlendirir (تعزز/Tu'azzizu) --- **3. PARAGRAF** الحفظ من جانب العدم يكون بدفع كل ما يهدد هذه الاصول بالزوال او النقص فحفظ العقل مثلا يكون بتحريم الخمر وكل ما يغيب الوعي لان العقل هو مناط التكليف وفساده يؤدي الى فساد التصرفات فالاجتناب هنا مقصده حفظ جوهر العقل من التلف **يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ** _(Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar, fal okları şeytan işi iğrenç şeylerdir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. - Mâide, 90)_ **Türkçesi:** Yokluk (adem) yönünden koruma; bu asılları yok olma tehdidine karşı savunmakla olur. Mesela aklın korunması; içkinin haram kılınmasıyla olur. Çünkü akıl, sorumluluğun (teklif) dayanağıdır. Buradaki "kaçınma" emrinin gayesi, akıl cevherini telef olmaktan korumaktır. [[005-090]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **مناط** (Menât): Dayanak (أساس/Esâs) 2. **الوعي** (el-Va'y): Bilinç (الادراك/el-İdrâk) 3. **تلف** (Telef): Yok olma (هلاك/Helâk) --- **4. PARAGRAF** حفظ النسل والمال من الضروريات التي اهتم بها القران اهتماما كبيرا فشرع النكاح وحرم الزنى حفظا للاعقاب وحرم السرقة واكل اموال الناس بالباطل حفظا للملكية الفردية فانتظام المعاش مرتبط باحترام الحقوق المالية والمحافظة على الطهارة الاسرية **وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ** _(Aranızda birbirinizin mallarını haksız yere yemeyin. Onları bile bile günaha girerek insanların mallarından bir kısmını yemek için hakimlere (rüşvet olarak) vermeyin. - Bakara, 188)_ **Türkçesi:** Neslin ve malın korunması, Kur'an'ın büyük önem verdiği zaruretlerdendir. Soyun korunması için nikahı meşru kılmış; mülkiyetin korunması için de insanların mallarını haksız yere yemeyi yasaklamıştır. Dünya düzeni (meâş), mali haklara saygı ve ailevi temizliğin korunmasıyla sürdürülür. [[002-188]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **الاعقاب** (el-A'kâb): Nesiller (الذرية/ez-Zürriyye) 2. **الباطل** (el-Bâtıl): Haksızlık (الظلم/ez-Zulm) 3. **انتظام** (İntizâm): Düzen (استقامة/İstikâme) --- **5. PARAGRAF** هذه الضرورات الخمس مرتبة في الاهمية فالدين هو الاهم ثم النفس ثم العقل والنسل والمال وعند التعارض يقدم الاهم فالنفوس تبذل لحماية الدين والمال قد يفدى به النفس فتقديم الدين على النفس والمال هو الغاية القصوى للابتلاء **إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ** _(Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmesi karşılığında satın almıştır. - Tevbe, 111)_ **Türkçesi:** Bu beş zaruret önem sırasına dizilmiştir: Din en önemlisidir, sonra can, akıl, nesil ve mal gelir. Bir çatışma anında daha önemli olan öncelenir. Dini korumak için canlar feda edilir. Dinin can ve malın önüne geçirilmesi, imtihanın (ibtilâ) en yüksek gayesidir. [[009-111]] **Kelime ve Muradifleri:** 1. **يبذل** (Yübzelu): Feda edilir (يضحى/Yüdahhâ) 2. **يفدى** (Yüfdâ): Karşılık verilir (يعطى فداء/Yü'tâ fidâen) 3. **القصوى** (el-Kusvâ): En yüksek (العليا/el-Ulyâ) --- 5 PARAGRAFIN HULASASI (HAREKELİ) تَقُومُ مَصَالِحُ الدُّنْيَا وَالدِّينِ عَلَىٰ حِفْظِ الْأُصُولِ الْخَمْسَةِ، وَقَدْ شَرَعَ اللَّهُ لَهَا أَحْكَامًا تَحْفَظُهَا مِنْ جَانِبِ الْوُجُودِ بِالْإِقَامَةِ، وَمِنْ جَانِبِ الْعَدَمِ بِالتَّحْرِيمِ وَالزَّجْرِ. وَالدِّينُ هُوَ أَعْلَىٰ هَذِهِ الضَّرُورِيَّاتِ رُتْبَةً، لِذَا تُبْذَلُ النُّفُوسُ وَالْأَمْوَالُ فِي سَبِيلِهِ، لِيَكُونَ الْإِنْسَانُ عَبْدًا حَقِيقِيًّا يُقَدِّمُ رِضَا مَوْلَاهُ عَلَىٰ كُلِّ مَحْبُوبٍ. Dünya ve din hayatının maslahatları, beş temel esası (zarûrî değeri) korumaya dayanır. Allah, bu esasları korumak için birtakım hükümler koymuştur. Bu hükümler, onları bir yandan varlık yönünden devam ettirip ayakta tutarken, diğer yandan da yasaklama ve caydırıcı yaptırımla yok olmalarını engeller. Bu zarûrî değerlerin en üstünü ise dindir. Bu sebeple Allah yolunda canlar ve mallar feda edilir ki insan, Rabbinin rızasını her türlü sevilen şeyin önüne koyan gerçek bir kul olsun. TEST (ARAPÇA VE HAREKESİZ) **١. كيف يكون الحفظ من "جانب العدم" للمصالح الضرورية حسب الفقرة الاولى والثالثة؟** أ) من خلال بناء المساجد والمدارس فقط ب) بدفع كل ما يهدد الاصول بالزوال، كتحريم القتل والخمر ج) بترك العمل بالاحكام الشرعية في وقت السلم د) من خلال ترجمة الكتب العلمية من اللغات الاخرى هـ) بالاعتماد على الفلسفة اليونانية في حماية العقل **٢. اي مثال يمثل حفظ "الدين" من جانب الوجود كما ذكر في الفقرة الثانية؟** أ) تحريم السرقة واكل اموال الناس ب) اقامة الصلاة وايتاء الزكاة والحج ج) تعلم فنون القتال للدفاع عن النفس د) دراسة تاريخ الامم السابقة للعبرة هـ) البحث عن الثروات الطبيعية في الارض **٣. لماذا اعتبر المؤلف ان تحريم الخمر هو حفظ للعقل من "جانب العدم"؟** أ) لان الخمر يسبب خسارة مادية فقط ب) لان العقل هو مناط التكليف والاجتناب يحميه من التلف والفساد ج) لان الخمر كان مسموحا به في الشرائع القديمة د) لكي يظهر المسلم قوته في الصبر على العطش هـ) لان تحريم الخمر لا علاقة له بمقاصد الشريعة **٤. ما هو المقصد الشرعي من مشروعية النكاح وتحريم الزنى حسب الفقرة الرابعة؟** أ) زيادة عدد السكان دون ضوابط ب) حفظ النسل والاعقاب واستمرار النوع الانساني بكرامة ج) جمع الاموال من خلال مهور الزواج د) الغاء دور الاسرة في المجتمع هـ) تحقيق اللذة الجسدية فقط دون هدف اخر **٥. ما هو الترتيب الصحيح للاهمية عند تعارض الضروريات الخمس حسب الفقرة الخامسة؟** أ) المال اولا ثم النفس ثم الدين ب) العقل اولا ثم المال ثم النفس ج) الدين هو الاهم ثم النفس ثم العقل والنسل والمال د) النفس هي الاهم دائما ولا يقدم عليها شيء هـ) جميع الضروريات متساوية تماما ولا يوجد تقديم بينها 4 Temmuz Cumartesi 1b 2b 3b 4b 5c